{"id":1137,"date":"2012-08-21T08:25:35","date_gmt":"2012-08-21T05:25:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/?p=1137"},"modified":"2017-05-11T23:57:59","modified_gmt":"2017-05-11T20:57:59","slug":"baklava","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/?p=1137","title":{"rendered":"Baklava"},"content":{"rendered":"

Mekan\u0131, zaman\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr, gelenek ve hayat\u0131n t\u00fcm pratikleri ile b\u00fct\u00fcn rasyonel \u00f6nc\u00fclleri yok ederek kavramsal bir varolu\u015fa zihinsel-hayali bir g\u00f6\u00e7 ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Ba\u015farabilirsek tam olarak Einstein\u2019in \u00e7ok sevdi\u011fi bir evrende oluruz. Yani \u201cgedankenexperiment\u201d(*) evreninde…<\/p>\n

\u00d6yle bir evren ki sadece siz vars\u0131n\u0131z bir de kar\u015f\u0131n\u0131zda duran bir masa. Masan\u0131n \u00fczerinde de bir tabak dolusu baklava var.<\/p>\n

\"\"
Ayr\u0131\u015ft\u0131ran sorular: a- Nas\u0131l? b-Neden?<\/figcaption><\/figure>\n

Masaya yakla\u015f\u0131p baklavay\u0131 farkediyorsunuz. Baklavan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, sizin baklava ile olan ili\u015fkinizi sorgulamaya ba\u015fl\u0131yorsunuz. \u00a0K\u0131sacas\u0131 gedankenexperimentimizdeki epistemolojik s\u00fcre\u00e7 ba\u015fl\u0131yor. Baklava ile ilgili yarg\u0131lara varmak istiyorsunuz. A\u015fikar ki bir y\u00f6nteme ihtiyac\u0131n\u0131z var.<\/p>\n

Baklava \u00fczerine g\u00f6zlemler yapmaya, \u0131s\u0131r\u0131p \u00e7i\u011fneyip yutarak deneyler yapmaya ba\u015fl\u0131yorsunuz. Tad\u0131n\u0131, kokusunu ve bilumum fiziksel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015fik d\u00fczeylerde idrak ediyorsunuz: Fenomen-g\u00f6zlem-deney.<\/p>\n

Ad\u0131na sonralar\u0131 \u201cyufka\u201d diyece\u011finiz olduk\u00e7a ince hamur katmanlar\u0131n\u0131n aras\u0131nda ufalanm\u0131\u015f ceviz (ya da f\u0131st\u0131k), tatland\u0131r\u0131c\u0131 bir s\u0131v\u0131 ve ahengi g\u00f6zeten nitelik ve miktarda ya\u011f ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yorsunuz.<\/p>\n

Baklavan\u0131n bu varl\u0131k durumunu \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k verici bulmak ya da bulmamak konusunda \u00f6zg\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Bir-iki baklavadan g\u00f6t\u00fcr\u00fcrken s\u00f6z konusu katmanlar\u0131n (yufkan\u0131n) sahip olduklar\u0131 incelikle ve d\u00fczenle baklavan\u0131n olu\u015fumuna katk\u0131s\u0131n\u0131, baklavan\u0131n di\u011fer elementlerinin de ayn\u0131 \u015fekilde varl\u0131klar\u0131n\u0131 bildi\u011finiz b\u00fct\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fekilleriyle anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz. Kar\u015f\u0131n\u0131zda
\n\u201cyufka bu ince ve yapraks\u0131 formuna nas\u0131l kavu\u015fmu\u015f?\u201d (su ve unun uygun \u015fartlarda yufka formuna getirili\u015fi ile ilgili bilgilere ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131z b\u00f6l\u00fcm buras\u0131)
\n\u201cyufka, baklava i\u00e7indeki katmansal yap\u0131s\u0131yla di\u011fer elementlerin baklava i\u00e7indeki varl\u0131\u011f\u0131na nas\u0131l bir katk\u0131da bulunuyor?\u201d (\u00f6rne\u011fin bir kesit analizi yaparak baklavaya \u00f6zg\u00fc yap\u0131y\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleyece\u011finiz b\u00f6l\u00fcm buras\u0131)
\n\u2026
\ngibi sorularla ba\u015flang\u0131\u00e7taki bilgi durumunuzdan farkl\u0131 bir noktaya varm\u0131\u015f oluyorsunuz. Baklavan\u0131n \u201cnas\u0131l\u201d ve hangi bile\u015fenlerden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair kayda de\u011fer bilgilere art\u0131k sahipsiniz.<\/p>\n

\u201cbu baklavay\u0131 kim yapm\u0131\u015f?\u201d
\n\u201cbu baklavay\u0131 buraya kim koymu\u015f?\u201d
\ngibi sorular\u0131 \u00f6zellikle sormuyoruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu sorular gedankenexperimentimizin ilgi alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131yor. Biz daha \u00e7ok \u201cnas\u0131l\u201d sorusunu soruyor, fenomen \u00fczerine bilgi \u00fcretiyoruz. Y\u00f6ntemimiz (fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori) bize bunu dayat\u0131yor. G\u00f6zlem ve deney imkanlar\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki sorularla ilgilenmiyoruz. Ayr\u0131ca sorular\u0131m\u0131z\u0131 sadece baklava ile ilgili tutmak zorunday\u0131z.<\/p>\n

Nihayet gedankenexperimentimizin can al\u0131c\u0131 noktas\u0131na geldik: Baklava deneyi i\u00e7in iki ayr\u0131 denek hayal edelim: Baklavan\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmeden \u201cg\u00f6t\u00fcren\u201d g\u00f6zlemci ile yukar\u0131da k\u0131saca \u00f6zetlenen s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7erek \u201cg\u00f6t\u00fcren\u201d, bilgi \u00fcretmi\u015f g\u00f6zlemci aras\u0131nda nas\u0131l bir fark vard\u0131r? Bilgi (b\u00fct\u00fcn bu epistemolojik s\u00fcre\u00e7) neyi de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir? Baklavaya ve g\u00f6zlemciye ait hangi gizem (\u015f\u00fcphesiz hala deneyimizin ger\u00e7ekli\u011finde kalarak) yok olmu\u015ftur? Bilgi, baklava ile g\u00f6zlemci aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi nas\u0131l de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir?<\/p>\n

…<\/p>\n

\u201cNas\u0131l?\u201d sorusuna verebildi\u011fimiz cevaplar\u0131n varl\u0131\u011fa ait hi\u00e7 bir gizemi yok etmedi\u011fi sonucuna varm\u0131\u015f bulunuyoruz. Fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori dizgesi, bizi yani g\u00f6zlemciyi \u201cNeden?\u201d gibi gizemli sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 bulmaya yakla\u015ft\u0131rmaz. Baklavan\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyor olmak bizi \u201ckim?\u201d ve \u201cneden?\u201d gibi gizemli sorulara verilecek cevaplarda avantajl\u0131 hale getirmez.<\/p>\n

Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcr, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131 pseudo-bilim \u00fcretme konusunda \u00e7ok mahir. Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcre g\u00f6re patlayan bir volkan\u0131n g\u00fcc\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda titreyip tap\u0131nma ihtiyac\u0131 hisseden insano\u011flu, volkan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili \u201cnas\u0131l\u201d sorular\u0131na cevap verdikten sonra art\u0131k bu ihtiya\u00e7tan ar\u0131nm\u0131\u015f olur. Bir fenomene ait \u201cnas\u0131l?\u201d d\u00fczeyindeki sorulara, yani i\u015fleyi\u015f sorular\u0131na, yani fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori dizgesindeki sorulara cevap vermeyi \u00f6\u011frenen insano\u011flu (nas\u0131l oluyorsa), fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori dizgesindeki sorular d\u0131\u015f\u0131nda kalan sorulara cevap verebilme g\u00fcc\u00fc de elde ediveriyor.<\/p>\n

Tart\u0131\u015fmas\u0131z z\u0131rva!<\/p>\n

Bilim, i\u015fleyi\u015f ile ilgilidir. Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcr\u00fcn olu\u015fturdu\u011fu havaya kap\u0131l\u0131p bilime alan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00fc\u00e7 atamak yufka-\u015furup-cevizi analiz edip baklavac\u0131n\u0131n karakteri hakk\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapmaktan farks\u0131zd\u0131r. \u201cNeden?\u201d gibi i\u015fleyi\u015f yani fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori dizgesindeki sorular\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan sorulara cevaplar aramak felsefe ve dinin alan\u0131na girer.<\/p>\n

Bug\u00fcn \u201cb\u00fcy\u00fck bir k\u0131s\u0131m\u201d pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ve kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131kca taraf olduklar\u0131 pek \u00e7ok tart\u0131\u015fma; \u00f6rne\u011fin \u201chayat\u0131n k\u00f6keni nedir?\u201d gibi fenomen-g\u00f6zlem-deney-teori dizgesindeymi\u015f izlenimi veren ama bu dizgenin d\u0131\u015f\u0131nda, yani felsefe ve dinin alan\u0131ndaki sorular etraf\u0131nda s\u00fcregelmektedir. Baklavan\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda teorilere sahip baz\u0131 bilim insanlar\u0131, her f\u0131rsatta kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131nda boy g\u00f6sterip baklavac\u0131ya \u201c\u00e7akmaktad\u0131r\u201d.<\/p>\n

Bu y\u00fczden pseudo-bilim ile bilimi birbirinden ay\u0131rt etmek elzemdir. Teorilerinizin \u201cdo\u011fru oldu\u011funa dair\u201d kan\u0131tlar \u00fcretebildi\u011finiz durumlarda bilim yapm\u0131yorsunuzdur. Teorilerinizin yanl\u0131\u015f oldu\u011funun kan\u0131tlanmas\u0131na imkan tan\u0131yorsan\u0131z sizin alan\u0131n\u0131z bilimdir. Bir filozof ya da herhangi bir dini inan\u00e7 sahibi b\u00fct\u00fcn fenomenleri kendi inanc\u0131 ve \u00f6\u011fretileri ad\u0131na yorumlayabilir. Felsefe, deney ve g\u00f6zlemle yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi din de g\u00f6zlem ve deneyle ilgili de\u011fildir. Popper<\/a> bu y\u00fczden marksist tarihselcili\u011fin, psikanaliz ve evrim teorisinin pseudo-bilim oldu\u011funu iddia etmi\u015fti. Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcr \u00fcreten \u201cbir k\u0131s\u0131m ileti\u015fim kaynaklar\u0131n\u0131n\u201d \u00e7eldirici numaras\u0131, felsefe ve dinin ilgi alan\u0131na giren sorular\u0131 bilimsel bir tart\u0131\u015fma gibi g\u00f6sterip kendi inan\u00e7lar\u0131n\u0131n evangelistli\u011fi yapmaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Yanl\u0131\u015flanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan \u00f6nermeler\/kavramlar kar\u015f\u0131s\u0131nda (\u00f6rne\u011fin bilin\u00e7alt\u0131 kavram\u0131, \u00f6rne\u011fin hayat\u0131n k\u00f6keni nedir sorusuna verilecek muhtemel cevaplar) her birey kendi teorisini \u00fcretebilir, bu teoriler bilimsel de\u011fildir, inan\u00e7t\u0131r.<\/p>\n

Kutsal kitaplar\u0131n bu ba\u011flamda bir deney ve g\u00f6zlem alan\u0131 oldu\u011fu iddia edilebilir ama i\u015fin asl\u0131 \u00f6yle de\u011fillerdir. \u00d6rne\u011fin kainat\u0131n alt\u0131 g\u00fcnde yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazan bir kutsal kitap yanl\u0131\u015flanamaz. S\u00f6z konusu \u00f6nermedeki \u201cg\u00fcn\u201d kavram\u0131n\u0131 \u201ca\u015fama\u201d ya da \u201cevre\u201d olarak yorumlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6rnekleri \u00e7o\u011faltsan\u0131z da inananlar\u0131n benzeri \u00e7\u0131kar\u0131mlarla inan\u00e7lar\u0131n\u0131 koruyacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilirsiniz. Bunda yanl\u0131\u015f bir \u015fey yok. \u00c7\u00fcnk\u00fc din ve bilimi ayr\u0131\u015ft\u0131ran nokta tam olarak buras\u0131d\u0131r. \u0130nananlar (ya da filozoflar) bu d\u00fc\u015f\u00fcnce y\u00f6ntemine ba\u015fvurmakta \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Yanl\u0131\u015flanabilmeye a\u00e7\u0131k \u00f6nermeler \u00fcretmek, onlar\u0131n sorumlulu\u011fu de\u011fildir. Ama bilim \u00fcretenler yanl\u0131\u015flanabilmeye a\u00e7\u0131k olmak zorundad\u0131rlar. Evrim teorisi dahilindeki t\u00fcm \u00f6nermelerin yanl\u0131\u015flanabilir olmas\u0131 zorunludur. Yoksa s\u00f6z konusu teori bilimsel olmaktan \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin ku\u015flar\u0131n nas\u0131l evrimle\u015fti\u011fine dair geli\u015ftirilen fikirlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n bu ba\u011flamda dini hikayelerden, menk\u0131belerden kavramsal bir fark\u0131 yoktur.<\/p>\n

\"\"
St.Einstein<\/figcaption><\/figure>\n

Pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcrde yer alan \u201cbilim insan\u0131\u201d ikonlar\u0131na ve onlara ait g\u00f6rsellere bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda belirgin bir mistisizm g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. T\u0131pk\u0131 havariler ya da ermi\u015fler gibi mistisize edilmektedirler. Evrenin s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmekle me\u015fgul \u201cDalg\u0131n Einstein\u201d menk\u0131beleri anlat\u0131lmaktad\u0131r. Galaksi g\u00f6rselleriyle foto\u015foplanm\u0131\u015f da\u011f\u0131n\u0131k beyaz sa\u00e7l\u0131 Einstein modern zaman pop\u00fcler k\u00fclt\u00fcr ikonu haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Stephen Hawking\u2019in \u201cu\u00e7uk\u201d ve biz s\u0131radan insanlardan \u00e7ok y\u00fcce mistik hali, ac\u0131lar i\u00e7inde bir \u00f6m\u00fcr ge\u00e7irdi\u011fine inan\u0131lan Eyyub<\/a>\u00a0peygamber ile yar\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Evrenin s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek ad\u0131na \u00e7ileler \u00e7eken bilim insan\u0131<\/figcaption><\/figure>\n

Bu yeni havarilerin bilimi dinselle\u015ftiren iddialar\u0131 ise \u00f6rneklendirmekle bitmeyecek kadar \u00e7oktur. Bilim ve din \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bilimselle\u015fen din ve dinselle\u015fen bilimden olu\u015fan gri alanda vuku buldu\u011funu g\u00f6rmek ise sokaktaki insan i\u00e7in olduk\u00e7a zordur. Tanr\u0131 inanc\u0131 (ya da inan\u00e7s\u0131zl\u0131\u011f\u0131) bilimden \u00f6ncedir. Bir bilimadam\u0131 bir \u00f6nc\u00fcl olarak inanc\u0131 ya da inan\u00e7s\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla laboratuvara girer. Yapt\u0131\u011f\u0131 deney ya da g\u00f6zlem ne olursa olsun onu inan\u00e7l\u0131 ya da inan\u00e7s\u0131z yapmaz. Evrendeki muhte\u015fem uyum, Kozmos, bir insanda sayg\u0131 uyand\u0131rabilir, bu o insan\u0131 bir Yarat\u0131c\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na ikna edebilir, yanl\u0131\u015flanabilir \u00f6nermeler b\u00fct\u00fcn\u00fc olan bilim, o insan\u0131 ateist olmaya icbar etmez.<\/p>\n

K\u00fcresel ileti\u015fim kaynaklar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan sokaktaki insana, yani bizlere bi\u00e7ilen g\u00f6rev; her zaman oldu\u011fu gibi sorgulamadan t\u00fcketmektir. \u0130\u015fin ironik taraf\u0131 t\u00fcketim toplumu kar\u015f\u0131t\u0131 oldu\u011funu iddia eden gruplar\u0131n bu t\u00fcketimi sorgusuz hatta g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak y\u00fcr\u00fctmeleridir.<\/p>\n

Baklavan\u0131n yap\u0131s\u0131, elementleri, bi\u00e7imi ba\u015fka bir \u015feydir, baklavan\u0131n anlam\u0131 ve t\u00fcketicisi ile ili\u015fkisi ba\u015fka bir \u015feydir. Baklavan\u0131n nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek onu de\u011fersiz k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi tad\u0131na bakt\u0131ktan sonra te\u015fekk\u00fcr etmeye de engel de\u011fildir.<\/p>\n

(*) gedankenexperiment: D\u00fc\u015f\u00fcnce Deneyi<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mekan\u0131, zaman\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr, gelenek ve hayat\u0131n t\u00fcm pratikleri ile b\u00fct\u00fcn rasyonel \u00f6nc\u00fclleri yok ederek kavramsal bir varolu\u015fa zihinsel-hayali bir g\u00f6\u00e7 ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Ba\u015farabilirsek tam olarak Einstein\u2019in \u00e7ok sevdi\u011fi bir evrende oluruz. Yani \u201cgedankenexperiment\u201d(*) evreninde… \u00d6yle bir evren ki sadece siz vars\u0131n\u0131z bir de kar\u015f\u0131n\u0131zda duran bir masa. Masan\u0131n \u00fczerinde de bir tabak dolusu baklava […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[248],"tags":[98,70,71,77,97,80,91,84,65,90,89],"class_list":["post-1137","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cesitli","tag-baklava","tag-bilim","tag-bilim-felsefesi","tag-felsefe","tag-gedankenexperiment","tag-kultur","tag-medya","tag-paradigma","tag-postmodernite","tag-tuketim","tag-tuketim-toplumu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1137","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1137"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1137\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1145,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1137\/revisions\/1145"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1137"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1137"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.gokhanyorgancigil.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1137"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}